CUTUBKA 2: XILLIGII GUMAYSIGA IYO ISBEDSHELKII SIYAASADEED





1. Sababaha Britain u Xiisaysay Somaliland

Marka la fahmo sababaha Ingiriisku ugu yimid Somaliland, waa in la eego meesha ay ku taallo, kheyraadka dabiiciga ah, iyo xaaladda siyaasadeed ee gobolka qarnigii 19-aad.

1.1 Meesha Juqraafi ahaan:

Somaliland waxay ku taallaa geeska Afrika, iyada oo dhinac ka xigta Badda Cas iyo dhinaca kale ay ku taallo Badweynta Hindiya. Goobtan istaraatiijiga ah waxay ahayd marin muhiim u ah:

Ganacsiga adduunka — gaar ahaan jidka Suez Canal oo la furay 1869, taasoo si toos ah u yaraysay masaafada maraakiibta u socota Yurub iyo Aasiya.

Ciidanka badda ee Britain — Somaliland waxay u ahayd saldhig ay kaga hortagaan quwado kale oo reer Yurub ah, sida Faransiiska iyo Talyaaniga.

Xakamaynta Burcad-badeedka — badda Cas waxay hore uga jireen kooxo burcad-badeed ah oo khatar ku ahaa ganacsiga badda.

1.2 Kheyraadka Dabiiciga ah:

Xoolaha nool: Somaliland waxay caan ku ahayd lo’da, ariga iyo geela tayo fiican leh, kuwaas oo loo dhoofin jiray Yemen, Sucuudi Carabiya iyo dalal kale oo Carabta ah.

Maarta (frankincense) iyo malmalka: Geedaha Golis ka baxa waxay soo saaraan geedo udgoon oo qiimo weyn ku leh suuqyada caalamka, gaar ahaan Carabta iyo Hindiya.

Kalluunka iyo macdanta: xeebaha Somaliland waxaa laga helaa kalluun badan iyo macdan ay Britain xiisaynaysay in mustaqbalka la isticmaalo.

1.3 Xaaladda Siyaasadeed ee Gobolka:

Qarnigii 19-aad, Itoobiya waxaa xukumayay boqor Menelik II, halka Yemen ay ahayd xarun Islaami ah oo xoog leh. Britain waxay rabtay inay:

Ka hortagto in quwad kale oo reer Yurub ah ku xoogaysato gobolka.

Hesho meel ay uga ilaashato maraakiibteeda ganacsiga ee dhex mara Badda Cas iyo Badweynta Hindiya.

Ka faa’iidaysato xasilloonida siyaasadeed ee ay samayn karto marka ay xiriir la yeelato beelaha Soomaaliyeed.


2. Heshiisyadii Britain iyo Somaliland (1884–1886)




Markii hore, Britain ma rabin inay si toos ah u gumaysato Somaliland; waxay rabtay oo keliya inay samaysato xiriir difaac iyo ganacsi. Taasi waxay sababtay in la saxiixo heshiisyo dhowr ah oo u dhexeeyay Britain iyo beelaha Soomaaliyeed.

2.1 Heshiiska Beesha Habar Awal (1884):

Britain waxay heshiis la gashay odayaasha Habar Awal si ay u hesho dekedda Berbera.

Beesha waxay ogolaatay in aysan quwad kale heshiis la galin, Britain-na waxay ballan qaaday inay ilaalinayso Berbera iyo ganacsiga halkaas ka socda.

2.2 Heshiiska Beesha Habar je’lo (1884):

Heshiiskan wuxuu u ogolaaday Britain inay ka faa’iidaysato dhulka xeebaha u dhow.

Britain waxay ballan qaaday inay ka difaacayso beesha weerarro ka iman kara Itoobiya ama quwad kale.

2.3 Heshiisyada kale ee beelaha Isaaq, Gadabuursi iyo Dhulbahante (1885–1886):

Dhammaan heshiisyadan waxay ahaayeen kuwo Britain u sahlaya inay dhisto saldhigyo badeed iyo dhul ay ka maamusho ganacsiga.

> Fiiro gaar ah: Heshiisyadani ma ahayn kuwo dhulka lagu wareejinayo gumayste; waxay ahaayeen heshiisyo ilaalin ah. Si kastaba, Britain waxay u isticmaashay sida tallaabadii ugu horreysay ee ay ku xakameyso Somaliland.


3. Maamulkii Hore ee Ingiriiska (1884–1920)

Markii gumaysiga Britain ee Somaliland si rasmi ah u bilowday, waxaa la sameeyay nidaam maamul oo ujeeddadiisu ahayd:

Ilaalinta dekedaha iyo marinnada badda.

Kormeeridda ganacsiga xoolaha iyo udgoonka.

Ka hortagga quwadaha kale ee reer Yurub.

3.1 Xarunta Maamulka:

Xarunta ugu weyn waxay ahayd Berbera, halkaas oo uu joogay guddoomiyaha gumaysiga (British Resident Commissioner).

Hargeysa ayaa markii dambe noqotay xarun muhiim ah oo gudaha ah.

3.2 Nidaamka Canshuuraha:

Canshuur laga qaadi jiray xoolaha dhoofaya iyo badeecadaha soo degaya.

Beelaha Soomaaliyeed waxaa laga rabay inay bixiyaan canshuurta “zakada” oo loo beddelay nidaam British ah.

3.3 Ciidanka:

Waxaa la sameeyay ciidanka “Somaliland Camel Corps” oo ka koobnaa dad maxalli ah oo geela ku socda, si ay uga hortagaan weerarrada gudaha iyo dibedda.





3.4 Kacdoonka Daraawiishta (1899–1920):

Kacdoonka Daraawiishta wuxuu ahaa dhacdo taariikhi ah oo aad u saameysay Somaliland intii uu socday gumaysiga Britain. Waxaa hoggaaminayey Sayid Maxamed Cabdulle Xasan, oo reer Yurub ugu yeedhi jireen “The Mad Mullah” (wadaadka waalan), laakiin Soomaalida badankeed u arkaan halyey difaacayey dhulka iyo diinta.


3.4.1 Asalka Kacdoonka.

Daraawiishtu waxay ka soo farcantay dhaqdhaqaaq diimeed oo uu Sayid Maxamed ka soo bilaabay gobolka Nugaal qiyaastii 1899. Sababaha ugu waaweyn ee kacdoonku ka dhashay waxaa ka mid ahaa:

• Gumaysiga Reer Yurub

Britain iyo Talyaaniga waxay ku wada sugnaayeen dhul Soomaaliyeed, halka Itoobiya ay isku ballaarinaysay gobollada ay deriska la ahayd.

Sayidku wuxuu u arkayay gumaysigu inuu yahay cadaalad darro iyo khatar ku ah diinta Islaamka.

• Faragelinta dhaqanka iyo diinta

Britain waxay isku dayday inay beddesho habka maamulka dhaqanka, taasoo ku xadgudubtay nidaamkii odayaasha iyo shareecada Islaamka.

• Xiriirka beelaha

Qaar ka mid ah beelaha Soomaaliyeed waxay la safnaayeen Britain, taas oo dhalisay kala qaybsanaan, halka Daraawiishtu rabtay inay mideeyaan ummadda si loo iska celiyo gumaysiga.




3.4.2 Dagaalladii Waaweynaa.

Kacdoonku wuxuu socday ku dhowaad 21 sano, waxaana dhacay dagaallo waaweyn oo badan. Qaar ka mid ah kuwa ugu muhiimsan:

• Dagaalkii Samala (1900)

Tani waxay ahayd dagaalkii ugu horreeyay ee si toos ah loogu galay Daraawiishta.

Daraawiishtu waxay weerar ku qaaday ciidankii Somaliland Camel Corps.

Britain waxay ka naxsatay awoodda iyo niyadda dagaalyahannada Daraawiishta.

• Dagaalkii Eyl iyo Taleex

Eyl iyo Taleex waxay noqdeen xarumo istaraatiiji ah oo Daraawiishta u adeegsadeen dagaalka.

Daraawiishtu waxay dhiseen qalcado waaweyn (forts) sida Taleex oo ahaa xarunta ugu weyn.

• Dagaalkii Jidbali (1904)

Tani waxay ahayd mid ka mid ah guulihii ugu waaweynaa ee Britain ka gaartay Daraawiishta.

Daraawiishtu waxay ku khasaarisay dagaalyahanno badan, laakiin weli ma joojin dagaalka.

• Dagaalkii Buqool (1913)

Waxaa ku geeriyooday Richard Corfield, oo ahaa taliyaha ciidamada British-ka ee Somaliland Camel Corps.

Dagaalkan wuxuu sare u qaaday sumcadda Daraawiishta.

• Duqayntii Hawada (1920)

Britain waxay isticmaashay diyaarado dagaal markii ugu horreysay Afrika si ay u burburiso xarumaha Daraawiishta ee Taleex.

Duqayntan ayaa sababtay burburkii xooggan ee Daraawiishta, Sayid Maxamedna wuxuu u baxsaday dhulka Soomaalida ee Itoobiya hoos yimaada, halkaas oo uu ku geeriyooday 1921.


3.4.3 Saamaynta Daraawiishta.




Daraawiishtu waxay keentay in Britain ku khasbanaato inay ku bixiso kharash aad u badan difaaca Somaliland.

Waxay xoojisay dareenka Soomaaliyeed ee ka dhanka ah gumaysiga.

Inkastoo ugu dambayn la jebiyey, Daraawiishtu waxay dhaxal ahaan ka tagtay xusuus iyo halganka gobannimada.


3.5 Nolosha Bulshada Intii Gumaysigu Jiray (1884–1960):

Intii uu socday gumaysiga Britain, nolosha bulshada Somaliland waxay ahayd mid isku dhafan—dhaqan qadiimi ah oo xoolo-dhaqatada ku saleysan, ganacsi xeebaha ka socda, iyo saameynta maamulka Ingiriiska oo xadidan.

3.5.1 Waxbarashada.

Waxbarashada casriga ah ee Britain waxay ahayd mid aad u kooban, oo ku koobnayd magaalooyinka waaweyn sida Berbera iyo Hargeysa.

Xarumo yar-yar oo Ingiriisku fureen waxaa inta badan lagu bixiyaa xisaab, af Ingiriis, iyo diinta Kiristaanka—inkasta oo Soomaalida intiisa badan ay sii wateen waxbarashada diimeed ee Islaamka.

Masaajidada iyo madarasadu waxay ahaayeen xarumaha ugu muhiimsan ee waxbarashada, halkaas oo caruurta lagu baran jiray Qur’aan, xisaab fudud, iyo taariikh Islaami ah.


3.5.2 Caafimaadka.

Xarumo caafimaad oo xaddidan ayaa laga helay magaalooyinka waaweyn, iyadoo gudaha dalka aanu jirin adeeg caafimaad oo casri ah.

Dhakhaatiir Ingiriis ah iyo qaar maxalli ah ayaa ka shaqeyn jiray xarumaha Berbera iyo Hargeysa.

Caabuqyada sida jadeecada iyo daacuunka ayaa ahaa caqabado caafimaad oo weyn.


3.5.3 Dhaqaalaha iyo Ganacsiga.

Xoolaha nool ayaa ahaa laf-dhabarta dhaqaalaha—lo’, geel, iyo ariga ayaa loo dhoofin jiray Carabta.

Berbera waxay noqotay xarun ganacsi oo muhiim ah oo ay soo galaan badeecooyin kala duwan: dhar, dhagaxyo qaaliga ah, iyo alaabo kale oo Yurub laga keeno.

Xeebaha kale sida Zaylac, Maydh, iyo Bulhar waxay ahaayeen suuqyo ganacsi oo yar, laakiin muhiim u ah ganacsatada maxalliga ah iyo kuwa Carabta.


3.5.4 Siyaasadda iyo Maamulka.

Maamulka Britain wuxuu ku koobnaa ciidamada iyo kormeerka ganacsiga xeebaha, halka gudaha iyo beelaha laftiisu ay ku shaqeyn jireen nidaamkii odayaasha dhaqanka.

Somaliland Camel Corps ayaa ilaalin jiray amniga gudaha iyo ka hortagga weerarrada gudaha iyo kuwa Itoobiya ka imanaya.

Britain waxay adeegsatay ciidamo maxalli ah si ay u xaqiijiso amniga iyada oo aan toos u faragelin xoolo-dhaqatada iyo dhaqanka reer guuraaga.


3.5.5 Dhaqanka iyo Bulshada.

Dadka reer Somaliland waxay weli haysteen dhaqankii hore, gaar ahaan maamuuska martida, shirarka beelaha, iyo geedka shirarka lagu qabto.

Heesaha iyo gabayada ayaa ka mid ahaa hababka ugu waaweyn ee lagu gudbiyo taariikhda iyo xigmadda.

Xilliyada gu’ iyo dayr, reer guuraagu waxay raadi jireen daaqa iyo biyaha, halka beelaha xeebaha ay ku tiirsanaayeen kalluumaysiga iyo ganacsiga.


3.6 Dhamaadkii Gumaysiga iyo Isbeddelladii Siyaasadeed:



Sanadihii 1940–1960, dhaqdhaqaaqyo madax-bannaani ayaa ka bilaabmay gudaha Somaliland:

~  Ururradii Siyaasadda: Somali National League (SNL) iyo United Somali Party (USP) ayaa hoggaaminayay ololaha xorriyadda.

~ Shacabka: Dadku waxay si tartiib-tartiib ah u barteen fikirka dimuqraadiyadda, doorashooyinka, iyo halganka siyaasadeed ee nabdoon.

~ Magaalooyinka: Hargeysa iyo Berbera waxay noqdeen xarumo siyaasadeed oo muhiim ah, halka gudaha dalka uu weli ku jiray nidaam dhaqameed.

Xorriyadda

~ 26 Juun 1960: British Somaliland waxay noqotay dal madax-bannaan oo kooban, oo lagu magacaabay Jamhuuriyadda Somaliland.

~ 1 Luulyo 1960: Somaliland waxay ku biirtay Italian Somaliland si loo sameeyo Jamhuuriyadda Soomaaliya, taas oo ka dhigtay mid ay shacabka badankoodu ka qayb qaateen halgan siyaasadeed.


---DHAMAAD. 



                                  Read More >


                             Share this post 👇🏻